Geschiedenis van Portugal en de Portugezen overzee Deel 16
Arnold van Wickeren

Glossarium

 

A

adelaarshout: welriekende houtsoort uit Zuidoost-Azië, het product van een ziekte in de Aloexyclon agallochem

adhikari: machthenner in Nagapattinam, namens de nayal van Thanjavur

Adil Khan: rechtvaardige heerser (van Bijapur)

ad valorem: naar de waarde

alcaide-mór: militaire gouverneur

alfándega: douanekantoor

aljofre: zaadparel

almirante: admiraal

aloëhout: bevat aloë, plantaardige harssoort met bittere smaak en reuk; verwerkt tot wierook, parfum, balsem, shampoo tegen luizen; laxeermiddel, geneesmiddel en grondstof voor vernis.

aluin: leemachtige aarde, leemachtige aarde; grondstof voor het verven van stoffen, het looien van leer en de vervaardiging van o.a. lijm, verf en lakken; bloedstelpend middel voor na het scheren.

amber: of barnsteen; aangenaam geurende hars, afkomstig uit het darmkanaal van potvissen, in grijze of geelbruine klompen in zee drijvend; lust opwekkend; ook geneesmiddel

arekanoten: zaden van de palmboom Areca catechu, die met betelbladeren en verschillende soorten specerijen een ingrediënt vormen voor de vervaardiging van sirih (een soort ‘pruimtabak’)

armada: vloot, eskader

arnada em potência: vloot die eventueel kan worden ingezet

Arquivo Historico Ultramarino: Overzees Historisch Archief

Arquivo Nacional da Torre do Tombo: Nationaal Archief van de Torre do Tombo

arroba: Portugese gewichtseenheid gelijk aan 32 arrateis, d.w.z. bijna 14,515 kilogram

Assentos do Conselho do Estado da India: Raadsleden van de Staat van Indië

Audiencia: het hoogste gerechtshof in Spaanse koloniën

B

bahar: Indische gewichtseenheid, variërend van 225 tot 300 kg. (soms 176 kg)

bantin: klein Portugees oorlogsschip uit de zeventiende eeuw

barca chata: bark met platte bodem

benzoë (storac): naar vanille ruikende boomhars van de stiraxsoort, voorkomend op Sumatra, Java en Borneo, in Thailand en op het Maleise schiereiland; grondstof voor wierook, parfum en balsem

bergantim (brigantijn): Portugees roeischip van klein tonnage met 7 of 8 roeibanken aan elke zijde en 2 masten, gebruikt als verbindingsschi

brahmin sanyasi: hoogste hindoekaste

brulotes: branders, om bij een zeeslag vijandelijke schepen in brand te steken

C

cabala: Arabische mantel

Cabo da Boa Esperaça: Kaap de Goede Hoop

cafila: karavaan

camâra, (Senado da): gemeenteraad

cambolin: kostbare stof

capitania: erfelijk leen, door de kroon gegeven aan de ontdekkers van eilanden en vasteland, die het gebied als capitão bstuurt; vlaggenschip

capitão (kapitein): bevelhebber van een plaats, fort, garnizoen, of militaire eenheid

capitão-geral: is de rang van de capitão aan de Minakust, van de governor-geral van Brazilië en van de governor-general van de Estado da India

capitão-mór: bevelhebber van een vloot of eskader

caravela (karveel): langwerpig zeilschip van 60 tot 100 ton, met geringe diepgang en een hoog dek, een achterkasteel en 2 of 3 latijngetuigde masten

Carreira da India: Vaart op Indië

cartaz: door de Portugese factor verstrekt of gefiatteerd vrijgeleide aan hindoekkooplieden of aan moslimkooplieden uit plaatsen onder Portugees bestuur of wonende in Cannanore, Cochin of Quilon,.om bepaalde goederen te vervoeren naar een bepaalde bestemming.

Casa da Moeda: Munthuis

Casa da Pólvora (buskruithuis): instantie belast met de aankoop van salpeter in Indië

cassado: gehuwde kolonist

Cazos diversos e varios que correm pelas partes da India com suas resolluções pelo padre Francisco Rodrigues da Companhia de Jesus: gebeurtenissen van verschillende aard die zijn voorgevallen in de diverse delen van India en de in verband daarmee genomen besluiten door pater F.R. van de Sociëteit van Jesus

chakram: metalen ring met een diameter van 13-30 cm en een zeer scherpe rand, dat vroeger in India als wepwapen werd gebruikt, mogelijk ook betaalmiddel

champanas: soort vaartuigen

chetti-kooplieden/chettis): aan hun haardracht en oorringen herkenbare handelaren in onder meer goud en parels aan de Coromandel- respectievelijk de Visserijkust

cidade: stad

conde: graaf

Conselho da Fazenda: adviesraad inzake de openbare financiën

Conselho de Portugal (Raad van Portugal): adviesraad van Philips II en zijn opvolgers, samengesteld uit vooraanstaande Portugezen

Conselho do Estado: staatsraad

coracora: grote vlerkprauw, meestal gebruikt voor oorlogsdoeleinden

corjas beatilhas: pakken van twintig stuks linnen kleding

Costa da Pescaria: Visserijkust

cristãos novos: (‘nieuwe christenen’) vaak onder grote druk tot het katholicisme bekeerde joden, die (door de Inquisitie) verdacht worden crypto-joden te zijn

crown: de in 1526 geïntroduceerde gouden Engelse munt; later een zilverstuk ter waarde van 5 shillings of 60 pennies

cruzado: gouden munt met een gewicht van 3,58 gram; een gehalte van 23,75 karaat en een waarde van 390 reais (1496-1514) en 400 reais in de periode (1514-1537). Rond 1550 werd in Malacca en zilveren cruzado in omloop gebracht met een waarde van 360 reais

D

desembargador: beslagrechter

E

El Rey Católico: titel v/d Koning van Spanje

(os) eleitos de Negapatão: (de) verkozenen van Negapattinam)

escrivão: schrijver, secretaris

Estado da India: ‘Staat van Indië’ naam voor het Império Português do Oriente het geheel van Portugese havens, forten en steunpunten ten oosten van Cabo da Boa Esperança

F

fanéga: inhoudsmaat voor granen

feitor: factor; beheerder van de handelsgoederen in een factorij of aan boord van een handelsschip

feitoria: factorij

fidalgo: zoon van iemand (filho d'algo); edelman

firmaund: koninklijke toestemming

florin: Engelse munt van twee shilling

foelie of Macis: gelige bloesemblaadjes van de muskaatnotenboom; keukemspecerij

fortaleza: vesting, kasteel

Fortaleza dos Reis Magos: Driekoningen-vesting

fragata (fregat): snel zeilend driemastoorlogsschip

frei (broeder): geestelijke

funea: klein oorlogsschip

fusta (fust): lang en plat roei en zeilschip met een of twee masten

G

galei (galé): ondiep liggend lang en breed roei- en zeilschip voorzien van twee masten met latijnzeilen, gebruikt voor oorlogvoering en handelsvaart

galera de fanal: Spaans voor galjoen met scheepslantaarn

galjoen (galeão): Portugees oorlogsschip, veel gebruikt door piraten. Evenals de caravela redonda voorzien van latijn- en rondzeilen, maar met minder diepgang en tonnage (400-600 ton) dan de nau, en daarom zeer wendbaar.

galjoot (galeota): kleine galei (16-20 riemen) met twee masten

ganta: inhoudsmaat gelijk aan 8 chupas = 3 liter

(The) Governor and Compagny of Merchants of London Trading into the East Indies: volledige naam van de EIC

H

havaldar: havenautoriteit in Masulipatnam

I

Igreja de Nossa Senhora da Saúde: Kerk van Onze Lieve Vrouw van de gezondheid

Igrja dos Reis: (de) Kerk van de Koningen

(a) Imacalada Conceição de Nossa Senhora, a Madre de Jésu Cristo: (de) Onbevlekte Ontvangenis van Onze Lieve Vrouw, de moeder van Jesus Crhistus

Império Português do Oriente: het geheel van Portugese havens, forten en steunpunten ten oosten van Cabo da Boa Esperança

Invincible armada: onoverwinlijke vloot

J

Jang di-pertoewan: bestuurder van Johore

jonk: Chinees koopvaardij- of oorlogsschip; voor en achter hoogoplopend; met platte boeg; gewoonlijk met 3 masten en rechthoekig getuigde zeilen van biezen matten of dik katoen

K

kafir: Arabisch woord voor ongelovige

kalpathi: titel van de radja van Cochin

kamfer: gom van camphorabomen; grondstof voor mottenballen, vuurwerk en geneesmiddelen; middel om de geslachtsdrift te temperen

karaiyalar: kalkbrander

katti: gewichtseenheid in China en Maleisië van circa 600 gram

kolathiri: titel van de radja van Cannanore

kraeng: (hoogste) autoriteit van Gowa op Zuid-Celebes

kurus: oesterschelpen

L

lancha: zeil- en roeischip met een mast, gebruikt voor de kustvaart

larin: in overvloed in Azië circulerende Perzische zilveren munt, ter waarde van 72 reais

lascar: inheemse soldaat in Malabar

légua: afstandsmaat waarvan de lengte, afhankelijk van de kroniekschrijver, varieert van 5,93 tot 6,66 km.

M

marakkayer: geslacht van vooraanstaande moslimkooplieden in Malabar, dat in de 16e eeuw vele beroemd geworden admiraals voor de vloot van de zamorin van Calicut hebben geleverd.

marco: 8 onças = 230,4 gram = 24.320 reais = 60,8 cruzados

Mater Dei: Moeder van God

Mesa de Relação: Hooggerechtshof

mestiço: halfbloed

Misericordia, Confraria de Nossa Senhora da: Broederschap van Onze Lieve Vrouw van Barmhartigheid

Mosteiro Real: Koninklijk Klooster

mudaliar: een persoon van hoge rang in de feodale maatschappij van Tamil Nadu

N

nahob: onderkoning van Mogol-gebied

naik: in heel India veel voorkomende titel; ook militaire rang

nair: vertegenwoordiger van een hoge kaste, waaruit in Malabar krijgers werden gerecruteerd

nau (kraak): ‘groot schip,’ groot en breed zeilschip (800 - 2.000 ton) met drie masten; de fokkemast heeft een latijnzeil, de grote en de bazaansmast hebben dubbele vierkante zeilen; aanvankelijk gebruikt als vrachtvaarder in de Carreira da India, later aangepast tot oorlogsschip.

nau da carga: kraak bestemd voor het vervoer van goederen

navio; schip

nayak: bestuurder van een beperkt gebied

nayakdom: door een nayak bestuurd gebied

Nizam-ul-Mulk: titel van de sultans van Admednagar

Nossa Senhora da Anunciação: Maria-Boodschap

Nossa Senhora da Bom Viagem: O.L.V. van de Goede Reis

Nossa Senhora da Anunciada: O.L.V. Tenhemelopneming

Nossa Senhora da Conceição: O. L. V. Onbevlekte Ontvangenis

Nossa Senhora de Descanção: O.L.V. van de Zwijgzaamheid

Nossa Senhora da Expectação: O.L.V. van de Verwachting

Nossa Senhora da Luz: O.L.V. van het Licht

Nossa Senhora dos Mártides: O.L.V. van de Martelaren

Nossa Senhora do Nacimento: Maria-Geboorte

Nossa Senhora da Nazare: O. L. V. van Nazareth

Nossa Senhora do Paraíso: O. L. V. van het Paradijs

Nossa Senhora da Penha de Franca: O.L.V. van de Rots van Frankrijk

Nossa Senhora do Rosario: O.L.V. van de Rozenkrans

(o) novo regimento para o trato di pimenta e de outras especiarias: nieuwe richtlijn voor de handel in peper en in andere specerijen

O

Orang Kaja (orangkaya): dorpshoofd in de Molukken

Orçamento do Estado da India: begroting van Portugees Indië

ounce: 28,349 gram

ouvidor: rechter

ouvidor-geral: hoogste rechter

P

padre: pater

pagoda: gouden munt, ter waarde van 370 reais, met de beeldenaar van Vishnu

pagode: hindoetempel

panam: Indische gouden munt

pandaraswami: Indiase asceet

pangeran: Javaanse titel gevoerd door prinsen en edellieden

pantangats: hoofdmannen

parão: kleine galei met 20 of 30 roeiers en twee masten, vergelijkbaar met een galjoot. De parão is het meest algemene oorlogsschip in de Indische Oceaan in de zestiende eeuw

paravas: Tamils die aan de Parelvisserskust pareloesters opduiken, aanvankelijk voor moslimhandelaren, maar na hun kerstening voor de Portugezen

pardão of pardau: gouden munt ter waarde van 6 zilveren tangas, circa 360 reais. (Een zilveren pardão weegt 22 gram en heeft gedurende de eerste helft van de zestiende eeuw een waarde van 5 tangas of 300 reais)

patacho: jacht

pataxo-pataches (pinas)): oorlogsschip van 200-400 ton uit de zestiende en zeventiende eeuw met een platte spiegel of vlak achterschip, dat later een meer ronde vorm zal krijgen

pati: (Maleis); titel vergelijkbaar met hertog of prins, gebruikt in Maleisië , de Molukkenen op Java

perolas: parels

pico: Chinese gewichtseenheid

pintados: beschilderde Indische kleding

pound: munt van 7,9881 gram, goud, een gehalte van 0,917 karaat en een gewicht van 0,2354 ounce, genoemd sovereign

Preste Joam do Oriente : Portugese aanduiding voor de legendarische priester-vorst Johannes, toen zijn rijk nog verondersteld werd zich in Azië te bevinden; later is Preste Joam synoniem met de heerser over Abessinië

Q

quintal: gewichtseenheid gelijkgesteld aan 4 arrobas (= 58,0 kg) of aan een hundredweight (= 50,8.kg)

R

real: zilveren of koperen Portugese munt

regimento: geheel van opdrachten, instructies en regelingen

rei: koning

Relações Anuais: Jaarlijks bericht

rio: rivier

rupee:

S

salpeter: steenzout (sal petrae); een nitraat uit de aardbodem; vormt zich als korst op rotsen, in grotten en op muren van paardenstallen; grondstof voor buskruit en vuurwerk

salitre branco: witte salpeter

salitre preto: zwarte salpeter

sampan(g): klein kustvaartuig in de Indische archipel; soms uitgerust met twee masten en roeiriemen en niet of ten dele overdekt

sandelhout: naar rozen geurend hout van heesters en bomen (santalum album e.a.); grondstof voor wierook, tandpoeder en rode en gele verfstof. In de vorm van poeder of olie geneesmiddel tegen vele kwalen. Het zaagsel wordt in India gebruikt bij lijkverbranding; rijke Chinezen wenden sandelhout aan voor doodskisten

Santa Cruz: Heilig Kruis

Santa Casa da Misericordia: ‘Heilig Huis van Barmhartigheid,’ lekenbroederschap gericht op liefdadigheid

São João Baptista: Sint Johannes de Doper

São João Evangelista: Sint jan de Evangelist

São Salvador: Heilige Verlosser

Sedes Episcopalis (Sé): bisschopszetel; (kathedraal)

Shadow Empire: door George Winius geïntroduceerde naam voor de Portugese positie in de Golf van Bengalen

sja(h)bander: ‘heer van de haven’; houdt toezicht op de koophandel in de haven en int de daarop van toepassing zijnde heffingen

Societas Jesu: Orde van de jezuïeten

suo moto: op eigen gezag

T

tanga: munt in Portugees Indië ad 60 reis

tael: munteenheid gebruikt in China en Maleisië ter waarde van 37½ gram zilver. Volgens Pinto was een tael1½ cruzado waard

thanadar: machthebber indienst van de Nizam ul Mulik van Chaul

topasses: gemeenschappen van inheemse christenen aan de Coromandelkust waaruit de Portugezen hun vrouwen kiezen

torre: donjon

touca: Arabisch hoofddeksel

Trinidade: Drievuldigheid

U

urca (hulk): groot en log koopvaardijschip

V

vedor: vertegenwoordiger van de kroon

vedor da fazenda: hoogste autoriteit belast met financieel toezicht namens de Kroon

vice rei: onderkoning

visitor e proveditorvan de forten in Indië: inspecteur en bevoorrader van de forten enz.

X

xerafim: zilveren munt, aangemunt in Voor-Indië, met (gedurende de eerste helft ban de zestiende eeuw)een gewicht van 22 gram en een waarde van 300 reais.

Z

zaadparel: kleine ronde parel met een doorsnede van circa 1 mm

zamorin: ‘Heer van de Oceaan’ Hindoevorst van Calicut

zwavel (sulfer): lichtgele, broze, ontvlambare stof, gewonnen in vulkanische streken; grondstof voor buskruit, vuurwerk, zwavelstokjes en verf; tevens beschermingsmiddel voor landbouwgewassen en aanbevolen als geneesmiddel tegen verschillende kwalen

 

Index