Geschiedenis van Portugal en de Portugezen overzee Deel 17
Arnold van Wickeren
Glossarium
Adil Khan: rechtvaardige heerser (van Bijapurr)
almirante: admiraal
Armada de Alto Bordo: vloot van grote schepen
arratel: gewichtseenheid gelijk aan 16 ounces à 28,349 gram = 453,584 gram
arroba: gewichtseenheid gelijk aan 32 arrateis, d.w.z. bijna 14,515 kg.
autodafe actus fidei (geloofsdaad); afkondiging en voltrekking door de wereldlijke macht van een vonnis van de inquisitie; ook verzoening van ketters met de Kerk
barca: bark
Batalhas e Combates da Marinha Portuguesa: Zeeslagen en gevechten van de Portugese Marine
big’ha: oppervlakte maat in India, variërend van een derde van een acre tot een acre
bluyas: grootgrondbezitters in Bengalen
Cabo da Boa Esperança: Kaap de Goede Hoop
capitania: erfelijk leen, door de Kroon gegeven aan de ontdekkers van eilanden en vasteland, die het gebied als capitão bestuurt
capitânia: vlaggenschip
capitão (kapitein): bevelhebber van een plaats, fort, garnizoen, of andere militaire eenheid
capitão-geral: is de rang van de capitão aan de Minakust, van de governador-geral van Brazilië en van de governador-general van de Estado da India
capitão-mor: bevelhebber van een vloot of eskader
captain: kapitein
caravela (karveel): langwerpig zeilschip van 60 tot 100 ton, met geringe diepgang en een hoog dek, een achterkasteel en twee of drie latijngetuigde masten
Carreira da India: Vaart op Indië
cartaz: door de Portugese factor verstrekt of gefiatteerd vrijgeleide aan hindoekooplieden of aan moslimkooplieden uit plaatsen onder Portugees bestuur of wonende in Cannanore, Cochin of Quilon, om bepaalde goederen te vervoeren naar een bepaalde bestemming
catur: klein roei- en zeilschip
Chaîne annamitique: bergachtig deel van Laos
Cinco Chagas: Vijf Wonden (van Christus)
Colégio da Santa Fé: College van het Heilig Geloof
comptoir: VOC-benaming voor factorij
conde: graaf
Convento de Santa Monica: Klooster van de Heilige Monica
Cortes: weinig frequent door de koning bijeengeroepen volksvertegenwoordiging, bestaande uit afgevaardigden van de adel, de geestelijkheid en de burgerijl
cosses: kleine Birmaanse oorlogsschepen uit de zeventiende eeuw
crown: de in 1526 geïntroduceerde gouden Engelse munt, later een zilverstuk ter waarde van vijf shillings of 60 pennies
Cruzado: oude gouden Portugese munt met een gewicht van 3,58 gram; een gehalte van 23,75 karaat en na 1514 een waarde van 400 reai
Dansk Ostindisk Kompagni: Deense Oost-Indische Compagnie
dorbar: functionaris in Bengalen die verantwoordelijk is voor het bewaken van de openbare orde
duque: hertog
English East India Company: Engelse Oost Indische Compagnie
Estado da India: ‘Staat van Indië”, naam voor het Império Português do Oriente, het geheel van Portugese havens, forten en steunpunten ten oosten van Cabo da Boa Esperança
falconet falcão: Portugees kanon van klein kaliber met lange loop voor ijzeren kogels
faujdar (fordar): titel van moslimheerser
farman: keizerlijk bevelschrift
feitor (factor): beheerder van de koopmansgoederen in een factorij of aan boord van een handelsschip
feitoria: factorij
Feringhis/Firingis: Arabische benaming voor Franken: naam voor Europeanen en dus ook voor Portugezen in Azië
fidalgo: zoon van iemand (filho d’algo), edelman
fidalgos da Casa Real: edelen van het Koninklijk Huis
fortaleza: vesting, kasteel
Fortaleza de Santiago de Sirião: Kasteel van Sint Jacobus van Syriam
fregata (fregat): snel zeilend oorlogsschip met drie masten
frei (broeder): geestelijke
fusta (fust): lang en plat roei- en zeilschip met twee masten
galeão/galeões [galjoen(en)]: Portugees oorlogsschip, veel gebruikt door piraten. Evenals de caravela redonda voorzien van latijn- en rondzeilen, maar met minder diepgang en tonnage (400-600 ton) dan de nau en daarom zeer wendbaar
galei (galé) : ondiep liggend lang en breed roei- en zeilschip voorzien van twee masten met latijnzeilen, gebruikt voor oorlogvoering en handelsvaart
galeota (galjoot): kleine galei (16 tot 20 riemen) en twee masten
godown: opslagplaats (aan de haven)
governador-geral: gouverneur-generaal
grab: Arabisch woord voor vaartuig
História Tragico Maritima: Tragische Maritieme Geschiedenis
jagīr: domein
Jalha/jalea: klein Bengaals oorlogsschip uit de zeventiende eeuw
jonk: Chinees koopvaardij- of oorlogsschip; voor en achter hoogoplopend; met platte boeg; gewoonlijk met drie masten en rechthoekig getuigde zeilen van biezen matten of katoen
kafir: Arabisch woord voor ongelovige
kalpathi: titel van de radja van Cochin
kolathiri: titel van de radja van Cannanore
lascar: inheemse soldaat in Malabar
lascarin: inheemse soldaat in Indië
légua: afstandsmaat waarvan de lengte, afhankelijk van de kroniekschrijver,varieert van 5,93 tot 6,66 km
mahal : paleis
Magh: Arakanees
melique: titel van vorsten in India
mestiço (mesties): afstammeling van een blanke vader en een Indische of Indiaanse moeder
mirza: moslimtitel voor heerser
mulheres de partido: prostituees
naik: in heel India veel voorkomende titel. Ook militaire rang
nau (kraak): ‘groot schip’, groot en breed zeilschip (800-2000 ton) met drie masten; de fokkenmast heeft een latijnzeil, de grote en de bezaansmast hebben dubbele vierkante zeilen; aanvankelijk gebruikt als vrachtvaarder in de Carreira da India, later aangepast tot oorlogsschip
naveta: wierookscheepje
nawwāb: legeraanvoerder
nayak: bestuurder van een beperkt gebied
Nossa Senhora da Assunção: O.L.V. van de Tenhemelopneming
Nossa Senhora da Baluarte: O.L.V. van het Bastion
Nossa Senhora de Belém: O.L.V. van Bethlehem
Nossa Senhora da Conceição: O.L.V van de Onbevlekte Ontvangenis
Nossa Senhora do Bom Despacho: O.L.V. van de Goede Beschikking
Nossa Senhora da Guia: O.L.V. Geleidster
Nossa Senhora da Quietação: O.L.V. van de geruststelling
Nossa Senhora da Rosa e Almas: O.L.V. van de Roos en Zielen
Nossa Senhora do Rosário: O.L.V. van de Rozenkrans
Nossa Senhora da Salvação: O.L.V. van de Verlossing
Nossa Senhora da Saúda: O.L.V. van de Gezondheid
Nossa Senhora da Serra: O.L.V. van het gebergte
Nossa Senhora do Sucesso: O.L.V. van de Goede Afloop
omrah: moslimheer
oyá (Siamees huá): hoofdman: adellijke titel, vergelijkbaar met hertog
padre: pater
Padroado Real: de exclusieve patronage van missieactiviteiten in gebieden die door de Heilige Stoel aan de Kroon van Portugal zijn toebedeeld
pagoda: gouden munt met de beeldenaar van Vishnu, ter waarde van 370 reais
pangéran: Javaanse titel gevoerd door prinsen en edellieden
pardau: gouden munt ter waarde van zes zilveren tangas, circa 360 reais. (Een zilveren pardau weegt 22 gram en heeft gedurende de eerste helft van de zestiende eeuw een waarde van 5 tangas of 300 reais.)
pataca: zilveren munt ter waarde van twee rupees en acht annas
patacho: 1. een soort tweemaster met vierkante zeilen aan de voormast en ‘fore and aft sails on the aftermast’ (jacht); 2. oorlogsschip van 200-400 ton uit de zestiende en zeventiende eeuw met een platte spiegel of vlak achterschip, dat later een meer ronde vorm zal krijgen
pikol: circa 120 pond
pink: platbodemd vissersvaartuig met ronde, brede boeg
porto grande: grote haven
porto pequeno: kleine haven
querena italiana: breeuwen en opkalefateren van een schip waarbij het schip niet in zijn geheel op de wal wordt gehaald, maar waarbij eerst een kant en daarna de andere kant wordt behandeld. Deze goedkope manier van werken leidt vaak tot broddelwerk, waardoor schepen in de problemen komen
quintal: gewichtseenheid van vier arrobas
real: koperen Portugese munt van weinig waarde
recolhimento: geestelijke afzondering
relação: relaas
repartimientos: beschikking over gratis werkkrachten
roteiro: zeilvoorschrift
Santa Casa da Misericórdia: ‘Heilig Huis van Barmhartigheid’, lekenbroederschap gericht op liefdadigheid
Santa Catarina do Ribamar: Heilige Catharina van de Zeekust
Santa Maria, Madre de Deus: Heilige Maria, Moeder van God
São João Baptista: Heilige Johannes de Doper
seraglio: woonruimte van echtgenoten en concubines in Turkse huishoudens (serail)
sjahbandar: havenmeester, houdt toezicht op de koophandel in de haven en int de daarop van toepassing zijnde heffingen
Societas Jesu: orde van de jezuïeten
tanga: zilveren munt van 60 reais, gebruikt in Goa
terranquins: roeischepen gebruikt voor oorlogsvoering in de Perzische Golf
thanadar: machthebber van Noakhali
topasses: dragers van een hoed (topa); gemeenschappen van inheemse christenen aan de Coromandelkust en in Bengalen, waaruit de Portugezen hun vrouwen kiezen
Trindade: Drievuldigheid
urca (hulk): groot en log koopvaardijschip
vice-rei: onderkoning
vliegboot : zeventiende eeuws groot vrachtschip (circa 600 ton) van Hollandse origine, met een hoog achterschip en een grote breedte op het breedste punt. De vliegboot heeft weinig diepgang, een of twee masten en is in het algemeen vierkant getuigd
xerafim: zilveren munt, aangemunt in Voor-Indië, met (gedurende de eerste helft van de zestiende eeuw) een gewicht van 22 gram en een waarde van 300 reais
yard: lengtemaat gelijk aan 0,91 m
zamorin: ‘Heer van de Oceaan’ Hindoevorst van Calicut
Index