Geschiedenis van Portugal en de Portugezen overzee Deel 3
Arnold van Wickeren

Verantwoording

Bij het schrijven van mijn door de Hogeschool Alkmaar in 1994 uitgebrachte `Ge­schie­denis van Portu­gal en van de Portugezen overzee' (ISBN 90-802098-1-3) heb ik, om het eende­lige werk niet te omvangrijk te maken, veel zaken beknopter moeten bespreken dan mij lief was. De onvrede over deze beperking en het feit dat ik in 1996, door VUT, over veel vrije tijd ben gaan beschikken, hebben tot het besluit geleid mij veel diepgaander dan eerst met het onder­werp van mijn boek te gaan bezighouden. Dit resulteert in een reeks afzonderlijke deeltjes van ruim 200 pagina's, waarvan het aantal niet van te voren is bepaald. De werkjes verschijnen in een beperkte oplage en zij zijn bestemd voor bibliotheken en voor geïnteresseerden uit eigen kring. Met de uitgifte van de deeltjes wordt geen commercieel doel nage­streefd en de uitvoering is dan ook zo goedkoop moge­lijk gehouden. Dat bij het schrijven van de opeenvolgende werkjes gebruik wordt gemaakt van veel nog niet eerder geraadpleegde literatuur spreekt voor zich.

Mijn fascinatie betreft vooral de volgende aspecten van de Portugese geschiedenis: de wereldwijde maritieme expansie­ in de 15e en de eerste helft van de 16e eeuw; het langzame verval van de Portugese positie in Azië in de tweede helft van de 16e eeuw en de vrijwel volledige teloorgang van deze positie in de 17e eeuw. Dit laatste door toedoen van de VOC, een macht die, niet minder vastbesloten en agres­sief dan de Portugezen een eeuw daarvoor, zich heeft mees­ter gemaakt van de rijkdommen van het Oosten; de eind­strijd om Brazilië, tegen de WIC, na het herwinnen van de Portugese onafhan­kelijkheid in 1640; de bloei en het verlies van Brazilië in de 18e, respectievelijk de 19e eeuw; de uit­bouw van het kolo­niale rijk in Afrika naar de binnenlanden aan het einde van de 19e en in de eerste helft van de 20e eeuw en uitein­delijk het einde van de koloniale droom een kwart eeuw geleden. Deze en soortgelijke zaken komen uitvoerig in mijn werk aan de orde. De ontwikkelingen in Portugal zelf ver­schaffen de noodzakelijke achtergrondinfor­matie voor het Portugese optreden overzee.

Deel II werd beëindigd met het overlijden van ko­ning João II, onder wiens bezielende leiding de Portugese maritieme ex­pansie, in gang gezet door Prins Hendrik de Zeevaarder, een grote vlucht heeft genomen. Dit derde deel begint dus met de troonsbestijging van koning Manuel I (1495-1521), onder wiens bewind de Portugese expansie haar grootste omvang bereikt. In de `Inleiding' van dit deel wordt een korte samen­vatting gegeven van de delen I en II. Hoofdstuk 1 bevat een beschrij­ving van de regeringsperiode van koning Manuel. De Portugese expansie in Marokko ten tijde van deze vorst­ wordt behandeld in hoofdstuk 2. De beroemde eerste reis van Vasco da Gama naar Indië wordt uitvoerig besproken in hoofd­stuk 3. Aan de belevenissen van Da Gama's expedi­tie in Indië en aan diens terugkeer in Portugal wordt ruim aan­dacht gegeven in hoofd­stuk 4. In hoofdstuk 5 tenslot­te wordt een beschrij­ving gegeven van de politie­ke en eco­no­mische situa­tie in het zuiden van Voor-Indië aan het einde van de 15e eeuw en aan de plan­nen van Portugal in dit gebied. Voorts bevat dit laatste hoofdstruk een be­schrij­ving van de reis van Pedro Álv­ares Cabral, tijdens welke Brazilië en Madagas­car zijn ont­dekt en han­delsbetrek­kingen met vor­sten aan de kust van Malabar zijn aange­knoopt.

Er is veelal gebruikgemaakt van, ruim van annotaties voor­ziene, moderne vertalingen van de oorspronkelijke bronnen, alsmede van secun­daire litera­tuur, waarin veelvul­dig uit de oorspronkelij­ke bronnen is geci­teerd. Hierna volgt een op­somming van de bij het schrijven van ieder hoofdstuk vooral geraadpleegde literatuur; in het laatste deel van dit werk zal een volledige literatuur­lijst worden opgenomen.

Bij Hoofdstuk 1 zijn vooral geraadpleegd:

• A New History of Portugal van H.V. Livermore, Cam­bridge, 1966;

• History of Portugal van A.H. Oliveira Marques, New York, 1976;

• História consisa de Portugal van José Hermano Sarai­va, Lisboa, 1979

Hoofdstuk 2 is vooral gebaseerd op:

• La domination portugais au Maroc du XVème au XVIIème siècle (1415-1769) van Vasco de Carval­ho, Lisbonne, 1942;

• L'économie de l'empire Portugais aux XVe et XVIe siècles van Vitorino Magalhães-Godinho, Paris, 1969; Études sur l'histoire des Portugais au Maroc van Ro­bert Ricard, Coimbra, 1955.

Bij het schrijven van de hoofdstukken 3 en 4 is verreweg het meest afgegaan op:

• The Tree Voyages of Vasco da Gama, zijnde de verta­ling van de relevante gedeelten van Gaspar Correia's Lendas da India door Lord Stanley of Alderley, gedrukt voor de Hakluyt Society, London, 1869;

• A journal of the first voyage of Vasco da Gama, 1497-1499, zijnde de vertaling van het Diário van Álvaro Velho, door E.G. Ravenstein, gedrukt voor de Hakluyt Society, London, 1898.

Bij het concipiëren van Hoofdstuk 5 zijn de volgende werken van zeer veel belang geweest:

• A History of Colonial Brazil, 1500-1792 van Bailey W. Diffie, Florida, 1987;

• Asian Trade and European Influence in the Indonesian Archipelago between 1500 and about 1630 van M.A­.P. Meilink-Roelofsz, 's-Gravenha­ge, 1962;

• The Voyage of Pedro Álvares Cabral to Brazil and India van William Brooks Greenlee, gedrukt voor de Hakluyt So­cie­ty, London, 1938.

Voorts zijn bij het schrijven van de hoofdstukken 3, 4 en 5 de volgende boeken geraadpleegd:

• Portuguese in South-East Africa 1488-1600 van Eric Axelson, Johannesburg, 1973;

• The Coast from the Portuguese invasion to the Rise of the Zanzibar Sultanate van F.J. Berg, Nairobi, 1968;

• The Portuguese Seaborne Empire 1415-1825 van Charles Ralph Boxer, London, 1969;

• The Portuguese in India, being a history of the rise and decline of the Eastern Empire van Frederick Charles Dan­vers, London, 1894;

• The Opening of the World van David Divine, London, 1973;

• A History of Africa en An Atlas of African History van J.D. Fage, London, 1978;

• The Cambridge History of Africa, Volume 3 from c. 1050 - c. 1600 van Roland Oliver, Cambridge, 1977

• Malabar and the Portuguese: Being a History of the Relations of the Portuguese with Malabar from 1500 to 1663 van K.M. Panikkar, Bombay, 1929;

• The Portuguese in India van N.M. Pearson, Cambridge, 1987;

• A história dos descobrimentos portugueses van Damião Peres, Porto, 1982;

• História dos Descobrimentos Portugueses van Damião Peres, 4a edição, Porto, 1992;

• Portuguese Colonization in the Sixteenth Century: A Study of the Royal Ordinances (Regimentos) van António da Silva Rego s.j., Johannesburg, 1959.

Vanzelfsprekend zijn er ook artikelen geraadpleegd. Geen daarvan behoort thuis in bovenstaande lijst van de belang­rijkste geraadpleegde literatuur. Hetzelfde geldt voor gege­vens verkregen door te zoeken op het `World Wide Web', dat slechts een aantal biografische bijzonderheden van een aantal in het boek genoemde perso­nen heeft opgeleverd.

In verschillende geraadpleegde boeken zijn tegenstrijdig­heden in de diverse kronieken in voetnoten toegelicht. Interessante verschillen in de kronieken zijn in de tekst opgenomen en kleine verschillen zijn meestal gene­geerd. Om de leesbaarheid van het boek te bevorderen, is namelijk afgezien van het opne­men van voetnoten. De index omvat een com­pleet perso­nenregister en alle in de tekst voorko­mende geogra­fische namen. Bovendien zijn in de index de namen van de kroniekschrijvers en van andere auteurs opgeno­men naar wier geschriften in de tekst verwezen wordt. Enige kaarten, aan de hand waarvan onder meer de reizen van Vasco da Gama en Pedro Álvares Cabral gevolgd kunnen worden, alsmede een ver­klaren­de woorden­lijst completeren het geheel.

Velen hebben mij gestimuleerd bij het schrijven van dit deel. Mijn dank gaat uit naar mijn schoondochter Bianca Van Wickeren-Koomen, die ook het manuscript van Deel III op taalkundige en andere onvolkomenheden heeft doorgeno­men. Voor wat daarbij onopgemerkt is gebleven ben ik als schrijver uiteraard alleen zelf verantwoordelijk. Mijn dank gaat ook uit naar Rob Struyk, van wiens kantoorapparatuur steeds gebruik ge­maakt kon worden, en naar Piet Vermaas, die desgevraagd telkens bereid bleek voor mij op het World Wide Web naar gegevens te speuren. Ik betrek mede in mijn dank Fred Niesten en Fred de Groot van de repro-afdeling van Hoge­school Alkmaar, die mij in de gelegenheid hebben gesteld uit bibliotheken geleende boeken te kopiëren en die ook dit deel hebben gedrukt. Tenslotte spreek ik in het bijzonder mijn dank uit aan mijn vrouw, die - na mijn ver­vroegde uittre­ding uit het arbeidsproces - mij niet belast met huishoude­lijke taken, maar mij alle gelegenheid geeft dit boek te schrij­ven.

De schrijver

Inleiding