Geschiedenis van Portugal en de Portugezen overzee Deel 4
Arnold van Wickeren

Verantwoording

Bij het schrijven van mijn door de Hogeschool Alkmaar in 1994 uitgebrachte `Ge­schie­denis van Portu­gal en van de Portugezen overzee' (ISBN 90-802098-1-3) heb ik, om het eendelige werk niet te omvangrijk te maken, veel zaken beknopter moeten bespre­ken dan mij lief was. De onvrede over deze beperking en het feit dat ik in 1996, door VUT, over veel vrije tijd ben gaan beschikken, hebben tot het besluit geleid mij veel diep­gaander dan eerst met het onderwerp van mijn boek te gaan bezig­houden. Dit resul­teert in een reeks afzon­der­lijke deel­tjes van ruim 200 pagina's, waarvan het aantal niet van te voren is bepaald. De werkjes verschij­nen in een beperkte oplage en zijn bestemd voor bibliothe­ken en voor ge­nte­resseerden uit eigen kring. Met de uitgifte van de deeltjes wordt geen commer­cieel doel nage­streefd en de uitvoering is dan ook zo goed­koop moge­lijk gehouden. Dat bij het schrij­ven van de opeen­volgende werkjes gebruik wordt gemaakt van veel nog niet eerder geraadpleegde litera­tuur, spreekt voor zich.

Mijn fascinatie betreft vooral de volgende aspec­ten van de Portugese geschiedenis: de wereldwijde maritie­me expansie in de 15e en de eerste helft van de 16e eeuw; het langzame verval van de Portugese positie in Azië in de tweede helft van de 16e eeuw en de vrijwel volledige te­loorgang van deze positie in de 17e eeuw, door toe­doen van de VOC, een macht die, niet minder vastbesloten en agres­sief dan de Portu­gezen een eeuw eer­der, zich heeft meester gemaakt van de rijk­dom­men van het Oosten; de eindstrijd om Brazilië, tegen de WIC, na het her­win­nen van de Portuge­se onafhan­kelijk­heid in 1640; de bloei en het verlies van Braz­ilië in de 18e, respec­tievelijk de 19e eeuw; de uitbouw van het kolo­niale rijk in Afrika naar de binnenlanden aan het einde van de 19e en in de eerste helft van de 20e eeuw en uiteindelijk het einde van de koloniale droom een kwart eeuw geleden. Deze en soortgelijke zaken komen uitvoerig in mijn werk aan de orde, terwijl de ontwikkelingen in Portugal zelf de noodzake­lijke achtergrondinformatie verschaffen, waaruit het optre­den overzee kan worden begrepen.

De opzet is in elk deeltje, naast een bespreking van de binnenlandse situatie in een bepaald tijdvak, de verrichtingen van de Portugezen overzee, gedurende ditzelfde tijdvak, in de verschillende continenten te bespreken. Door deze werk­wijze­ krijgt de maritieme expansie van Portugal extra reliëf. Bij dit vierde deel heb ik een uitzon­dering op deze werkwijze moe­ten ma­ken. Een redelijk volledige beschrij­ving van de vestiging van de Portu­gese militaire en commerciële macht langs de boor­den van de Indische Oce­aan in het begin van de 16e eeuw vergt zoveel ruimte, dat de behandeling van de maritieme expansie langs de westkust van Afrika en de kusten van Ameri­ka in de­zelf­de periode eerst in een volgend deel kan worden opge­no­men.

Dit vierde deel behandelt de Portugese expansie onder koning Manuel (1495-1521) in het gebied van de Indi­sche Oceaan in de jaren 1501-1509, dat wil zeggen vanaf de reis van João da Nova Castela tot aan het aftreden van de eerste onder­ko­ning van Portugees Indië, Dom Francisco de Almeida en de ambtsaan­vaarding van zijn opvolger, gouver­neur-generaal Afonso de Albuquerque. Dit deel bevat geen samenvatting van de Portugese geschiedenis tot aan de troonsbestijging van koning Manue­l. Daarvoor wordt naar Deel III verwezen, waarin ook de regeringsperiode van deze vorst uitvoerig is belicht. In paragraaf 1.1 zijn wel de resul­ta­ten opgenomen van de in Deel III uitvoe­rig besproken eerste reis van Vasco da Gama naar Indië (1497-1499) en van de tocht van Pedro Álv­ares Cabral naar Brazilië en Indië (1500-1501), omdat de in dit deel besproken expansie direct op deze reizen aansluit.

Er is veelal gebruikge­maakt van, van annotaties voorziene, moder­ne verta­lingen van de oorspron­kelijke bronnen en van secun­daire litera­tuur, waarin veelvul­dig uit de oorspron­kelij­ke bronnen is geci­teerd. Hierna volgt een op­somming van de meest geraadpleegde werken; in het laatste deel van dit werk zal een volledige literatuur­lijst worden opgenomen. Vanzelfsprekend zijn er ook artikelen geraadpleegd. Geen daarvan behoort thuis in bovenstaande lijst van de belang­rijkste geraadpleegde literatuur. Hetzelfde geldt voor gege­vens verkregen door zoeken op het `World Wide Web', dat slechts een aantal biografische bijzonderheden van verschil­lende in het boek voorkomende perso­nen heeft opgeleverd.

In verschillende geraadpleegde boeken zijn tegenstrijdig­heden in de diverse kronieken in voetnoten toegelicht. Interessante verschillen in de kronieken zijn in dit boek in de tekst opgenomen en kleine verschillen zijn meestal gene­geerd. Om de leesbaarheid van het boek te bevorderen, is afgezien van het opne­men van voetnoten. In de `Index' zijn onder meer alle in het boek voorkomende per­sonen en alle geografische namen opgenomen. Een aantal kaar­ten en de `Ver­klarende woordenlijst' completeren het ge­heel.

Veel is gebruikgemaakt van:

- The Portuguese in India van Frederick Charles Danvers, W.H. Allen & Co. Ltd., London, 1894.

Dit tweedelige werk, dat onder meer gebaseerd is op de zestien­de-eeuwse­kronie­ken van João de Barros, Fernão Lopes de Cas­tanhe­da en vooral van Gaspar Correi­a, bevat een gedetail­leerd chro­nologisch over­zicht van het Portugese optreden aan de kusten en in de wateren van de Indische Oceaan. Dit werk heeft mede gediend als `checklist' voor het verzamelen van te raadplegen gespecialiseerde en vaak ook recentere werken.

Voor de beschrijving van de vestiging van steun­punten aan de Oost­afrikaanse kust is dankbaar geput uit Eric Axelsons uitste­ken­de boek:

- The Portuguese in South-East Africa 1488-1600, C. Struik (PTY) LTD., Johannes­burg, 1973,

aangevuld met het befaamde werk:

- L'economie de l'empire Portugais aux XVe et XVIe siècles ­van Vitorino Magalhães-Godinho, S.E.V.P.­E.N., Paris, 1969;

Bij de behandeling van de twee­de reis van Vasco da Gama naar Indië (para­graaf 1.3) is vooral afgegaan op:

- The three voyages of Vasco da Gama and his viceroyalty, zijnde de vertaling van de Lendas da India van Gaspar Cor­re(i)a, door Henry E.J. Stan­ley voor The Hakluyt Society, Lon­don, 1869.

De beschrij­ving van de ontdek­king van Ceylon, opge­nomen in para­graaf 2.6), is ontleend aan:

- Ceylon and the Portuguese 1505-1658 van P.E. Pieris, Cey­lon Civil Service, Kandy, 1920.

Andere veel geraad­pleegde boeken zijn:

- História dos Descobrimentos Portugueses, Terceiro volume, van Jaime Cor­tesão, Circulo de Leito­res, Lis­boa, 1979;

- K.M. Panikkars Malabar and the Portuguese: Being a History of the Relations of the Portuguese with Malabar from 1500 to 1663, uitgegeven door D.B. Tarapo­revala Sons & Co., Bom­bay, 1929;

- The Portuguese in India van N.M. Pe­ar­s­on, (The New Cam­bridge History of India), Cambridge University Press, Cambridge, 1987;

- Asian Trade and European Influence in the Indonesian Archipelago between 1500 and about 1630, van M.A­.P. Meilink-Roelofsz, Martinus Nijhoff,

's-Gravenha­ge, 1962;

- A história dos descobrimentos portugueses van Damião Peres, Vertente, Porto, 1982;

- História dos Descobrimentos Portugueses, 4e edição, Da­mião Pe­res, Vertente, Porto, 1992;

- The Portuguese Seaborne Empire 1415-1825, van Charles Ralph Boxer, Hutchinson & Co. Ltd., London, 1969;

- The Portuguese off the South Arabian Coast, R.B. Serjeant, Oxford at the Clarendon Press, London, 1963;

- Les relations de l'Iran avec l'Europe Occidentale à l'epoque Safavide, Khanbaba Bayani, Université de Paris, 1937;

- O Livro de Duarte Barbosa, Introdução e Notas de Neves Águas, Publicações Europa-Am_rica, Lda.

Velen hebben mij gestimuleerd bij het schrijven van dit deel. Mijn dank gaat uit naar mijn schoondochter Bianca Van Wickeren-Koomen, die ook het manuscript van Deel IV op taalkundige en andere onvolkomenheden heeft doorgenomen. Voor wat daarbij onopgemerkt is gebleven, ben ik als schrijver uiteraard alleen zelf verantwoordelijk. Mijn dank gaat ook uit naar Rob Struyk, van wiens kantoorapparatuur steeds gebruik ge­maakt kon worden, en naar Piet Vermaas, die desgevraagd telkens bereid bleek, samen met mij, op het World Wide Web naar gegevens te speuren. Ik betrek mede in mijn dank de medewerkers van de repro-afdeling van Hoge­school Alkmaar, die ook dit deel hebben ge­drukt en mij alle medewerking hebben verleend bij het kopiëren van te raadplegen literatuur. Tenslotte spreek ik in het bijzonder mijn dank uit aan mijn vrouw, die - na het ingaan van mijn VUT­ - mij niet belast heeft met huishoude­lijke taken, maar mij alle gele­genheid heeft gegeven dit boek te schrij­ven.

De schrijver

Inleiding